Herhangi bir günde vasatî zemâna göre bilinen vakte, o güne mahsûs olan Ta’dîl-i zemân, + ise eklenerek, – ise çıkarılarak, o andaki hakîkî zemâna göre olan vakt elde edilir.

B = 22 Aralıkda tulû’ noktası.

T = 21 Martda ve 23 Eylülde tulû’ noktası.

L = 22 Hazîranda tulû’ noktası.

B’ = 22 Aralıkda gurûb noktası.

R = 21 Mart ve 23 Eylülde gurûb noktası.

L’ = 22 Hazîranda gurûb noktası.

BI = 22 Aralıkda gündüz müddetinin yarısı.

TV’ = 21 Mart ve 23 Eylülde gündüz müddetinin yarısı.

LA = 22 Hazîranda gündüz müddetinin yarısı.

AV’=CL=GD= 22 Hazîranda Şemsin meyl kavsi.

IV’ = 22 Aralıkda Şemsin meyl kavsi.

VTV’R = Semâda ekvator dâiresi.

AF’, V’F’, IF’= Gâye irtifâ’ kavsleri.

A = 22 Hazîranda zevâl noktası.

KLCK’ = 22 Hazîranda yarım meyl dâiresi.

GN = Güneşin hakîkî irtifâ’ kavsi.

KZK’Z’ = 21 Mart ve 23 Eylülde meyl dâiresi.

TC = 22 Hazîran tulû’ ve gurûbundaki noktası. Nısf fadlaya müsâvî ekvator kavsi.

FK= F’K’ = İrtifâ’-ı kutb kavsleri.

FK=ŞV’ = Arz-ı belde kavsi.

H = Fadl-ı dâir zâviyesi.

E = Râsıdın bulunduğu mahal.

EŞ = Şâkûl (semâya doğru istikâmeti).

TR = Semâda üfk-ı hakîkî dâiresinin şark-garp çapı.

FEF’ = Nısf-ün-nehâr hattı.

VKV’K’ = Nısf-ün-nehâr [meridyen] dâiresi.

F = Hakîkî üfkun şimâl noktası.

ZL = 22 Hazîran tulû’undaki Nısf fadla kavsi.

ZA=Z’A = 22 Hazîranda 6 sâatlik mahrekler.

Z’L’ = 22 Hazîran gurûbundaki Nısf fadla kavsi.

LT, BT = Güneşin tulû’undaki sia’ları.

Ta’dil-i zemânın günlük değişmeleri + 22 sâniye ile -30 sâniye arasında olup, bir senedeki günlük kıymetleri, kitâbımızın sonundaki cedvelde gösterilmişdir.

Ahmed Ziyâ beğ diyor ki, (İnhitât-ı üfuk zâviyesinin açı sâniyesi cinsinden kıymeti, râsıdın bulunduğu yerin üfk-ı hissîden metre olarak irtifâ’ının kare-kökünün 106,92 ile çarpımına müsâvîdir). İstanbuldaki râsıda yakın olan en yüksek yer Çamlıca tepesi olup, yüksekliği 267 metredir. En büyük inhitât-ı üfuk zâviyesi 29 dakîka olur. Reîs-ül-müneccimîn Tâhir efendi, her günün temkinini hesâb ederek, 1283 [m. 1866] de Kâhire rasadhâne müdîri olunca, hâzırladığı cedvelde ve fâdıl İsmâ’îl Gelenbevî (Merâsıd) kitâbında ve Erzurumlu İsmâ’îl Fehîm bin İbrâhîm Hakkı, 1193 de yazdığı türkçe (Mi’yâr-ül-evkat) kitâbında ve müneccim-başı seyyid Muhammed Ârif beğ, hicrî şemsî 1286 ve kamerî 1326 senesi takvîminin sonunda diyorlar ki, (İstanbulun en büyük inhitât-ı üfk zâviyesi 29 dakîka ve üfk-ı hakîkînin altında, ya’nî sıfırın altında olan bu kadar irtifâ’a âid ziyânın inkisârı 44,5 dakîka ve güneşin (Nısfkutr-ı zâhirî)si, asgarî 15 dakîka 45 sâniye olduğundan, bu üç irtifâ’, güneşin hakîkî tulû’dan evvel görülmesine sebeb olurlar. İhtilâf-ı manzar ise, sonra görülmesine sebeb olur. İlk üç irtifâ’ın toplamından (İhtilâf-ı manzar) mikdârı olan 8,8 sâniye çıkarılınca, bir derece 29 dakîka 6,2 sâniye olur ki, buna güneşin (İrtifâ’ zâviyesi) denir. Güneşin merkezinin hakîkî üfukdan gurûbundan sonra, arka kenârının, bu gurûb vaktinden, bu irtifâ’ zâviyesi kadar, dahâ aşağıya, ya’nî üfk-ı şer’îye inerek, ziyânın en yüksek tepeden gayb olması için geçen zemâna (Temkin) denir. [Meselâ, CASİO hesâb makinası ile,] Herhangi bir günde, İstanbulda güneşin merkezinin üfk-ı hakîkîden hakîkî gurûbu ve üst kenârının üfk-ı şer’îden şer’î gurûbu vaktlerindeki hakîkî üfka nazaran irtifâ’ları olan sıfır derece ve eksi